Bắc Ninh: Giữ lửa nghề tre trúc Xuân Lai

Trong dòng chảy hối hả của nhịp sống hiện đại, xuất hiện ngày càng nhiều nghề mang lại thu nhập cao nhưng sản xuất tre trúc vẫn bền bỉ giữ chỗ đứng trong đời sống người dân thôn Xuân Lai (Gia Bình, Bắc Ninh).

Ở làng nghề trăm tuổi này, những đôi tay tài hoa — từ nghệ nhân kỳ cựu đến lớp trẻ nối tiếp — vẫn ngày ngày thổi hồn vào từng thớ tre, sợi trúc. Với người dân nơi đây, giữ nghề không chỉ là mưu sinh mà còn là gìn giữ cội nguồn, góp phần bồi đắp hồn cốt văn hóa đặc sắc của quê hương.

Nằm ở bìa làng, ngôi nhà mang đậm dấu ấn xưa cũ với vách đất, rặng cây trâu cổ bao trùm kín mái của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Kỷ thu hút nhiều khách phương xa đến Xuân Lai tìm hiểu về nghề sản xuất tre trúc truyền thống. Trong không gian độc đáo ấy, ông Kỷ cần mẫn chăm chút cho các tác phẩm tranh tre lấy cảm hứng từ tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống…

Theo lời kể của những cao lão trong làng, nghề tre trúc có mặt ở Xuân Lai đã hơn 300 năm. “Tuyệt chiêu” làm nên thương hiệu tre trúc Xuân Lai chính là kỹ thuật hun khói tự nhiên độc đáo không nơi nào có được. Tre, trúc được ngâm dưới nước ao khoảng 3-6 tháng, sau đó vớt lên đưa vào lò đất hun khói bằng rơm trộn bùn sét trong nhiều ngày đêm.

Quá trình này không chỉ làm tre khô ráo, nhẹ, bền chắc, chịu được ẩm mốc mà còn tạo nên sắc màu đặc trưng từ đen bóng, nâu cánh gián đến nâu nhạt, vàng mà không cần sơn hay nhuộm hóa chất. Nếu là màu nâu, thời gian hun sẽ ngắn hơn; màu đen phụ thuộc vào độ bóng nên yêu cầu thời gian hun dài hơn hoặc phải hun nhiều lần. Những cây tre, trúc được chọn đều phải có gióng đều, thẳng, mấu nhỏ, không sâu.

Bắt tay vào nghề từ năm 1997, ông Kỷ không ngừng sáng tạo nhiều dòng sản phẩm phù hợp thị hiếu người tiêu dùng: bàn ghế, trường kỷ, bàn làm việc, đèn lồng, bình phong… và cả những công trình kiến trúc, khuôn viên trang trí từ tre trúc hun khói. Đặc biệt, những sản phẩm tranh tre “độc bản” của ông nhận được nhiều giải thưởng cấp quốc gia, cấp tỉnh và được công nhận sản phẩm OCOP.

Giai đoạn thịnh vượng, làng nghề Xuân Lai như một đại công xưởng với tiếng cưa, tiếng cắt tre trúc, xe vận chuyển hàng ra vào tấp nập. Điển hình như cơ sở sản xuất của ông Kỷ mỗi tháng xuất 10 container hàng sang Mỹ, Nga, Đài Loan, Nhật Bản… tạo việc làm cho nhiều lao động trong và ngoài địa phương.

Dẫu vậy, nghề làm tre trúc cũng không nằm ngoài vòng xoáy thời cuộc. Số hộ làm nghề có xu hướng giảm dần, hiện chỉ còn 50/250 hộ duy trì sản xuất. Nguyên nhân là thị trường sụt giảm, sản phẩm tre trúc khó cạnh tranh về giá cả và độ bền với hàng loạt vật liệu mới, trong khi quy trình gần như thủ công hoàn toàn, tốn nhiều sức lực nên lao động địa phương không mặn mà.

Theo ông Lê Đình Hùng, Trưởng thôn Xuân Lai, để làng nghề không bị “tắt lửa”, địa phương tiếp tục đề xuất các cấp, ngành quan tâm chính sách ưu đãi về vốn, thúc đẩy sản xuất, đầu tư cơ sở hạ tầng; tăng cường xúc tiến thương mại, giới thiệu sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử, hội chợ triển lãm; gắn quảng bá hình ảnh làng nghề, nghệ nhân với các điểm du lịch và nghiên cứu tổ chức tour du lịch trải nghiệm sản xuất kết hợp truyền dạy nghề.